Đặc Sản Việt Nam
Khám phá văn hóa Khmer qua ẩm thực Sóc Trăng
Khám phá văn hóa Khmer qua ẩm thực Sóc Trăng
Hành trình theo dấu chân ẩm thực để hiểu thêm về đời sống tinh thần, tín ngưỡng và bản sắc của cộng đồng Khmer trên vùng đất chín rồng.
1. Sóc Trăng — nơi giao thoa của ba dòng văn hóa
Nằm ở hạ lưu sông Mê Kông. Sóc Trăng là vùng đất hiếm hoi ở miền Tây nơi ba dân tộc Kinh, Khmer và Hoa cùng sinh sống đan xen suốt hàng trăm năm. Dấu ấn của cộng đồng Khmer hiện diện rõ nhất qua những ngôi chùa Phật giáo Nam Tông mái cong, dát vàng rực rỡ. Nằm rải khắp các huyện Mỹ Xuyên, Mỹ Tú, Vĩnh Châu. Trong đó nổi tiếng nhất là chùa Dơi (Mahatup) với hàng ngàn con dơi quạ trú ẩn trong khuôn viên cổ thụ.
Nhưng để thật sự cảm nhận văn hóa Khmer, không gì trọn vẹn hơn việc đi từ gian bếp ra đến mâm cơm. Ẩm thực ở đây không tách rời khỏi tín ngưỡng và lễ hội. Mỗi món ăn đều mang một câu chuyện về mùa vụ, về sự biết ơn đất trời. Và về cách ba cộng đồng học cách nấu chung một nồi nước lèo.
2. Bún nước lèo — tinh hoa giao thoa trên một tô bún
Nếu phải chọn một món ăn đại diện cho ẩm thực Khmer Sóc Trăng. Đó chắc chắn là bún nước lèo. Linh hồn của món ăn nằm ở nồi nước lèo được ninh từ mắm bò hóc. Loại mắm cá đồng lên men đặc trưng của người Khmer — kết hợp với ngải bún và sả để khử mùi nồng. Tạo nên vị ngọt thanh, thơm nhẹ rất riêng mà không một loại mắm nào khác thay thế được.
Tô bún hoàn chỉnh thường có cá lóc đồng luộc gỡ thịt, tôm sú, thịt heo quay da giòn. Chi tiết heo quay này chính là dấu ấn của cộng đồng người Hoa hòa vào món ăn Khmer. Biến bún nước lèo Sóc Trăng thành biểu tượng sống của sự giao thoa ba dân tộc.
Nguyên liệu đặc trưng
- Mắm bò hóc
- Ngải bún
- Sả
- Cá lóc đồng
- Tôm sú
- Thịt heo quay
- Bún tươi
- Rau sống miền Tây (bắp chuối, rau muống bào, giá)
3. Bánh ống và cốm dẹp — hương vị của ngày hội
Đi qua các phum sóc Khmer vào buổi chiều, rất dễ bắt gặp những gánh hàng bánh ống ven đường. Bột gạo pha nước lá dứa cho màu xanh tự nhiên, hấp chín trong ống tre rồi đẩy ra bằng một thanh gỗ nhỏ. Ăn cùng dừa nạo và muối mè đường.
Nhưng món ăn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc nhất phải là cốm dẹp — gạo non rang dẹt, trộn cùng dừa nạo và đường. Cốm dẹp chỉ xuất hiện đông đảo nhất vào dịp lễ Ok Om Bok. Khi người lớn đút từng nắm cốm dẹp cho trẻ nhỏ trong nghi thức “đút cốm dẹp” hướng về mặt trăng. Cầu mong mùa màng năm sau bội thu.
Hồi nhỏ, cứ đến rằm tháng mười là cả nhà tôi quây quần giã cốm dẹp tới khuya. Mùi gạo non thơm lẫn trong tiếng chày khua. Đó là âm thanh báo hiệu mùa lễ hội đã về — Lời kể của một người dân Khmer ở huyện Mỹ Xuyên, Sóc Trăng.
4. Đường thốt nốt — vị ngọt từ những hàng cây cổ thụ
Dọc các tuyến đường về Vĩnh Châu, Mỹ Xuyên. Những hàng thốt nốt cao vút in bóng trên nền trời chính là biểu tượng cảnh quan gắn liền với người Khmer Nam Bộ. Vào mùa, người dân leo lên thân cây để hứng nước chảy ra từ cuống hoa. Sau đó đem nấu liu riu trên lửa nhỏ hàng giờ cho đến khi sệt lại thành đường thốt nốt màu vàng nâu. Thơm béo đặc trưng.
Đường thốt nốt không chỉ dùng để nấu chè, làm bánh bò thốt nốt hay pha nước giải khát mát lạnh. Mà còn là món quà mang đậm bản sắc địa phương được khách du lịch tìm mua nhiều nhất khi đến Sóc Trăng.
5. Mắm bò hóc Khmer — linh hồn gia vị giấu trong từng món ăn
Mắm bò hóc được làm từ cá nước ngọt ủ muối lên men trong nhiều tháng, tương tự loại prahok nổi tiếng của Campuchia. Mùi vị ban đầu khá nồng và lạ với người chưa quen. Nhưng khi được nấu chín kỹ trong các món như bún nước lèo hay mắm. Vị mắm chuyển hóa thành một thứ ngọt hậu, đậm đà khó quên.
Đây chính là loại gia vị nền tảng. Gần như không thể thiếu trong gian bếp của mỗi gia đình Khmer ở Sóc Trăng.
6. Ẩm thực trong lễ hội Ok Om Bok và đua ghe Ngo
Vào đêm rằm tháng mười âm lịch hằng năm, lễ Ok Om Bok — còn gọi là lễ Cúng Trăng. Diễn ra trên khắp các phum sóc Khmer ở Sóc Trăng. Mâm cúng trăng đặt giữa sân nhà luôn có cốm dẹp, chuối, khoai, dừa và các loại nông sản đầu mùa. Thể hiện lòng biết ơn của người dân với mặt trăng đã soi đường cho mùa vụ thuận lợi.
Cùng thời điểm này, lễ hội đua ghe Ngo trên sông Maspero thu hút hàng chục ngàn người từ khắp miền Tây. Họ đổ về xem các đội ghe Khmer tranh tài.
Khép lại hành trình
Với người Khmer ở Sóc Trăng, món ăn chưa bao giờ chỉ là món ăn. Tô bún nước lèo, mẻ cốm dẹp hay giọt đường thốt nốt đều là cách cộng đồng gìn giữ ký ức về đất đai, tín ngưỡng và mùa vụ. Để mỗi miếng ăn đi qua, một phần văn hóa lại được kể tiếp.
